یادداشتی انتقادی درباره فقدان کوروش زارعی، حرمت هنر و کارنامه مدیریت فرهنگی هرمزگان
به قلم: کوروش سلمانی دهبارز (هیچ)
در پی درگذشت کوروش زارعی، هنرمند نام‌آشنای تئاتر ایران، کوروش سلمانی دهبارز در یادداشتی انتقادی، ضمن بازخوانی جایگاه هنر و تعهد این هنرمند، به نقد وضعیت حمایت از هنرمندان، کمبود زیرساخت‌های تئاتر، نحوه هزینه‌کرد اعتبارات فرهنگی و عملکرد مدیران فرهنگی هرمزگان پرداخته است؛ یادداشتی که با طرح پرسش‌هایی درباره محل آرام گرفتن پیکر این هنرمند در حرم مطهر حضرت فاطمه معصومه(س)، بار دیگر موضوع غربت هنر و هنرمندان این استان را به بحث گذاشته است.
کوروش زارعی؛ هنرمندی فراتر از یک نام
وقتی خبر درگذشت کوروش زارعی را شنیدم، نمی‌دانم چرا احساس کردم برادرم را از دست داده‌ام؛ هم‌خونم را. شاید دلیل این احساس، فراتر از یک آشنایی هنری و تعلق خاطر شخصی باشد. گویی انسانی را از دست داده‌ام که در باورهای هنری، درک مسئولیت اجتماعی و معنای تعهد به صحنه، بخشی از جهان فکری من را نمایندگی می‌کرد.
کوروش زارعی برای من تنها یک بازیگر، کارگردان یا مدیر هنری نبود؛ او نمادی از نسلی بود که هنر را صرفاً وسیله‌ای برای شهرت، موقعیت اجتماعی و دیده‌شدن نمی‌دانست. او از جمله هنرمندانی بود که تئاتر را عرصه اندیشه، مسئولیت، هویت و آگاهی می‌دانست؛ عرصه‌ای که هنرمند باید در برابر مردم، تاریخ، فرهنگ و وجدان خویش پاسخ‌گو باشد.
من هنر متعالی و تعهد به تماشاگر را در منش و آثار او می‌دیدم. باور دارم هنرمندی که سال‌ها در مسیر تئاتر قدم می‌زند، اگر نتواند از هنر برای تعالی انسان بهره بگیرد، اگر نتواند اندیشه‌ای را بیدار کند و پرسشی در ذهن جامعه بسازد، از رسالت اصلی خود فاصله گرفته است.
اگر هنر نتواند تو را آدم‌تر کند، اگر نتواند تو را به تعالی برساند، نامش هرچه باشد، هنر نیست؛ هرزگی است و هرزگی، هرزگی است.
من نیز تمام سال‌های عمر هنری‌ام را در جست‌وجوی همین معنا گذرانده‌ام؛ اینکه در هر اثر، رنگی از خدا، تعهد، تمدن، طراوت و بیداری به مردم هدیه کنم. هنری که فقط بخنداند یا بگریاند، اما پشت این خنده و گریه اندیشه‌ای نباشد، هنری کم‌جان است. اثر هنری باید مغز و بنیان داشته باشد؛ باید بتواند شگفت‌زده کند، پرسش بسازد، به چالش بکشد و انسان را به تأمل وادارد.
هنر برای من ابزار شهرت و شهوت نیست؛ ابزار شعور، بیداری، شهامت و شجاعت است. هنرمند باید پیش از آنکه از دیگران انتظار فهم و آگاهی داشته باشد، خود به معنای انسان‌بودن رسیده باشد.
بزرگ‌ترین هنر، آدم‌بودن است.
من فرزند ایرانم؛ در مجلس حسین و فاطمه شیر مادرم را خورده‌ام، در مسجد گلی روستای بندملا بالیده‌ام و در کتابخانه همان مسجد، چراغ تئاتر را روشن نگه داشته‌ام. نام وطنم را با هیچ عطایی معامله نمی‌کنم و جبهه‌ام، جبهه خون‌هایی است که پای سرو این سرزمین ریخته شده است. ممکن است به خاطر همین باورها سنگباران شوم، دشنام بشنوم و آماج قضاوت قرار بگیرم، اما تعهد به هنر، وجدان و سرزمینم را با هیچ مصلحتی عوض نخواهم کرد.
صحنه تئاتر، محل زایش و آفرینش است. هر اندیشه، رفتار و اثری که به قداست این جایگاه لطمه بزند، از اعتبار هنر فاصله گرفته است. هنر نمی‌تواند پوششی برای بی‌محتوایی، خودنمایی و نمایش خوی حیوانی انسان باشد.
انسان، حیوان ناطق است؛ اما اگر خرد از او گرفته شود، چه چیزی جز غرایز برای جهان باقی می‌ماند؟ کشتن خوی حیوانی درون و زیستن در شأن انسان، خود هنری شگرف است. هنرمند واقعی، هنر خود را برای انسان‌ها نشانه‌گذاری می‌کند، نه برای ستایش غرایز و فروکاستن شأن انسانی.
هرمزگان؛ سرزمین هنرهای بی‌پناه و مدیران بی‌پاسخ‌گو
و اما این جنوب؛ سرزمینی که در آن بیداد هست و دادرس نیست!
مسئول هنر کجاست؟ متولی فرهنگ کجاست؟ مدیرانی که عنوان و جایگاهشان را از فرهنگ و هنر این سرزمین گرفته‌اند، چه سهمی در ساختن آینده هنری هرمزگان دارند؟
یک مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی تا چه اندازه باید از در و دیوار استغاثه کند؟ تا کجا باید دست‌وپای مدیر فرهنگی این سامان را با محدودیت‌های اداری، مالی و مدیریتی بست و بعد از او انتظار معجزه داشت؟
شرم بر مسئولانی که هنر را در سخنرانی‌ها بزرگ می‌دارند، اما در عمل کوچک‌ترین امکانات را از هنرمندان دریغ می‌کنند. مدیر فرهنگی وقتی بودجه، اختیار، امکانات و حمایت مؤثر نداشته باشد، چگونه باید پاسخ‌گوی مطالبات انباشته هنرمندان باشد؟ چرا به جای رفع موانع، مدیران فرهنگی را در حصار تصمیم‌های غیرکارشناسی گرفتار می‌کنید؟
ای شب‌زدگان مدیریت فرهنگی! بیدار شوید.
مردم این سرزمین فرهنگ دارند، هنر دارند، ذوق دارند، تاریخ دارند و شایسته برخورداری از زیرساخت‌های فرهنگی در شأن خود هستند. از اتاق‌های مدیریتی، جلسات تشریفاتی و تریبون‌های تبلیغاتی بیرون بیایید و به سالن‌های تئاتر، میدان‌های نمایش، انجمن‌های هنری و میان هنرمندان بیایید.
به داد هنر برسید؛ به داد هنرمندی که سال‌ها با هزینه شخصی، بدون پشتوانه و گاه در سخت‌ترین شرایط، چراغ تئاتر را روشن نگه داشته است.
بودجه فرهنگ کجاست؛ سهم هنر از اعتبارات هرمزگان چقدر است؟
سازمان‌هایی که برنامه‌ریزی و بودجه فرهنگ و هنر هرمزگان را در اختیار دارند، باید پاسخ دهند: سهم واقعی هنر از این اعتبارات کجاست؟ این بودجه‌ها در کدام مسیر هزینه می‌شوند و خروجی قابل‌اندازه‌گیری آن‌ها برای هنرمندان و مردم چیست؟
مگر یوسف‌کشان است که هنرمندان هرمزگان را به گداپروری عادت داده‌اید؟ چرا هنرمند باید برای اجرای یک نمایش، برگزاری یک جشنواره، تأمین حداقل امکانات تمرین و تولید اثر، چشم‌انتظار لطف و عنایت مدیران باشد؟
برای جشن‌ها و جلسات تشریفاتی، برای تریبون‌های مجازی، برای تبلیغات و ژست‌های سیاسی چگونه اعتبار فراهم می‌شود، اما وقتی نوبت به تولید اثر هنری، حمایت از گروه‌های تئاتری، تجهیز سالن‌ها و تأمین زیرساخت‌های فرهنگی می‌رسد، خزانه فرهنگ خالی است؟
فرهنگ را نمی‌توان در برگزاری چند مراسم مناسبتی خلاصه کرد. محرم و عزاداری جایگاه والای خود را دارند، اما فرهنگ و هنر این سرزمین بسیار گسترده‌تر از مناسبت‌ها و مراسم است.
حسین(ع) مظهر آزادگی، آگاهی، عدالت‌خواهی و ایستادگی در برابر ظلم است. چگونه می‌توان نام حسین را بر زبان آورد، اما در برابر محرومیت فرهنگی و خاموش‌شدن چراغ هنر بی‌تفاوت ماند؟
تئاتر؛ منبر آگاهی، نه ابزار تبلیغات
به هوش باشید!
تئاتر منبر آگاهی است؛ جایگاهی برای طرح حقیقت، نقد قدرت، بازخوانی تاریخ و بیدارکردن وجدان جامعه. این منبر را به دست کسانی نسپارید که از هنر فقط عنوان، عکس یادگاری و ابزار تبلیغاتی می‌شناسند.
مدیری که هنوز اهمیت صحنه تئاتر را درک نکرده، چگونه می‌تواند برای آینده تئاتر تصمیم بگیرد؟ مدیری که نمی‌داند هنرمند هرمزگانی کجا باید تمرین کند، کجا باید اجرا برود و چگونه باید اثرش را به مخاطب عرضه کند، چگونه می‌تواند مدعی سیاست‌گذاری فرهنگی باشد؟
هرمزگان سالن تئاتر در شأن ظرفیت و استعداد هنرمندانش ندارد. این جمله یک گلایه ساده نیست؛ پرسشی جدی درباره سال‌ها مدیریت فرهنگی است. چرا استانی با این همه استعداد، پیشینه هنری، تنوع فرهنگی و ظرفیت‌های انسانی، هنوز از ابتدایی‌ترین زیرساخت‌های لازم برای تولید و اجرای تئاتر محروم است؟
هنرمند هرمزگانی چه گناهی کرده است که باید برای ابتدایی‌ترین حقوق حرفه‌ای خود التماس کند؟ چرا گروه‌های نمایشی باید برای تمرین، اجرا و تولید اثر، هر بار از نقطه صفر آغاز کنند؟ چرا هنرمند جوان باید میان مهاجرت، انزوا و خاموش‌کردن استعدادش یکی را انتخاب کند؟
آیا مسئولان می‌دانند چند گروه نمایشی به دلیل نبود امکانات از ادامه فعالیت بازمانده‌اند؟ چند استعداد جوان در سکوت و بی‌توجهی از صحنه فاصله گرفته‌اند؟ چند اثر نمایشی به دلیل نبود حمایت مالی و اجرایی هرگز متولد نشده‌اند؟
این‌ها پرسش‌هایی نیستند که با چند پیام تبریک، تسلیت، نشست خبری و گزارش عملکرد پاسخ داده شوند.
ما دیگر به آمارهای بی‌روح، گزارش‌های پرزرق‌وبرق و وعده‌های تکراری نیاز نداریم. ما خروجی می‌خواهیم؛ سالن می‌خواهیم، بودجه شفاف می‌خواهیم، حمایت عادلانه می‌خواهیم، فرصت برابر می‌خواهیم و مدیریتی می‌خواهیم که هنر را بفهمد و برای آن هزینه کند.
مدیریت فرهنگی محل آزمون وفاداری به میز و صندلی نیست؛ میدان خدمت به اندیشه و خلاقیت مردم است. اگر مدیری توان دفاع از بودجه فرهنگ و هنر را ندارد، اگر نمی‌تواند برای زیرساخت‌های هنری مطالبه‌گری کند و اگر در برابر تصمیم‌های محدودکننده سکوت می‌کند، باید درباره کارنامه و مسئولیت خود پاسخ‌گو باشد.
هنرمند را در زندگی دریابید؛ نه پس از مرگ!
شما هنرمند زنده را نمی‌خواهید؛ هنرمند مرده را می‌خواهید تا برایش پیام تسلیت بنویسید، عکس یادگاری منتشر کنید و چند جمله پرطمطراق درباره هنر و فرهنگ بر زبان بیاورید.
هنرمند را در زمان حیاتش دریابید. به جای تجلیل پس از مرگ، در زمان زندگی‌اش برای او امکان خلق اثر فراهم کنید. به جای اشک ریختن بر مزارش، به فکر سالن تمرین، امنیت شغلی، دستمزد، حمایت از تولید و شأن اجتماعی او باشید.
چرا کوروش زارعی در قم آرام گرفت؟
و اینجاست که باید از یک پرسش تلخ سخن گفت:
چرا پیکر هنرمندی ملی چون کوروش زارعی در حرم مطهر حضرت فاطمه معصومه(س) در قم آرام گرفت و نه در زادگاه و سرزمین مادری‌اش هرمزگان؟
این پرسش، صرفاً درباره محل خاک‌سپاری یک هنرمند نیست؛ پرسشی درباره نسبت ما با مفاخرمان، درباره جایگاه هنرمند در زادگاهش و درباره مسئولیت مدیرانی است که باید در زمان حیات هنرمندان، زمینه تکریم و حمایت از آنان را فراهم کنند.
دفن یک هنرمند در قم، به‌خودی‌خود نه نشانه بی‌لیاقتی یک استان است و نه می‌توان تصمیم خانواده و وصیت احتمالی متوفی را نادیده گرفت؛ اما این اتفاق می‌تواند آینه‌ای برای سنجش وضعیت فرهنگی هرمزگان و میزان توجه آن به سرمایه‌های انسانی و هنری‌اش باشد.
مدیران هرمزگان! پاسخ دهید؛ در زمان حیات کوروش زارعی و دیگر هنرمندان این سرزمین، چه جایگاهی برای آنان ساخته‌اید؟ چه امکاناتی فراهم کرده‌اید؟ چه اندازه برای حفظ ارتباط هنرمندان ملی با زادگاهشان تلاش کرده‌اید؟
آیا فقط باید پس از مرگ یک هنرمند، نامش را بر زبان بیاوریم و برایش پیام تسلیت صادر کنیم؟
هنرمند ملی را نمی‌توان با چند پیام تسلیت تکریم کرد. تکریم هنرمند، پیش از هر چیز، فراهم‌کردن امکان زیستن، آفرینش و اثرگذاری اوست.
کوروش رفت؛ اما پرسش‌ها باقی ماند
کوروش زارعی رفت، اما پرسشی بزرگ باقی گذاشت: ما با میراث هنری و تعهد کسانی که عمرشان را برای تئاتر گذاشتند، چه می‌کنیم؟
آیا قرار است هر بار هنرمندی از میان ما برود، چند روزی به یادش بیفتیم و دوباره همه‌چیز به فراموشی سپرده شود؟ آیا قرار است همچنان هنرمندان این سرزمین برای ابتدایی‌ترین حقوق خود بجنگند و مدیران، پشت میزهایشان از توسعه فرهنگی سخن بگویند؟
من از فقدان کوروش زارعی تنها سوگوار یک هنرمند نیستم؛ سوگوار وضعیتی هستم که در آن قدر هنر و هنرمند، اغلب پس از خاموش‌شدن چراغ زندگی‌شان شناخته می‌شود.
کوروش رفت، اما تعهد به صحنه، حرمت هنر و مسئولیت هنرمند نباید با رفتن او خاموش شود.
من مانده‌ام و عهدی که با هنر، وجدان و مردم بسته‌ام؛ عهدی که نه با دشنام می‌شکند، نه با سنگباران و نه با بی‌مهری مدیران.
هنر را برای آدم‌شدن انتخاب کردم و تا آخرین نفس بر همین عهد می‌مانم.
روحت مانا و نامت جاودان، کوروش زارعی.
صحنه هنوز زنده است؛ اما وای بر روزی که مدیران چراغ آن را خاموش کنند و نامش را توسعه فرهنگی بگذارند.
کوروش سلمانی دهبارز (هیچ)
دیدگاه‌ها